Space Research Centre - Solar Physics Division

Obecnie, po zakończeniu konferencji, dyskusje naukowe dotyczące wspólnych projektów konstrukcyjnych są kontynuowane, lecz już w węższym gronie uczestników z udziałem specjalistów Centrum Badań Kosmicznych PAN i Instytutu Fizyki RAN. Wykorzystywać będziemy w tym celu każdą okazję do spotkań pracowników tych dwóch placówek, bowiem start satelity KORONAS-Photon planowany jest w niezbyt odległym terminie - pod koniec 2007 roku. Wspólne uzgodnienia są istotne, gdyż przyrządy TESIS i SphinX, konstruowane w tych dwóch placówkach, są ściśle ze sobą powiązane. TESIS to kompleks kilku dużych teleskopów do rejestracji widm i obrazów Słońca z krótkofalowego zakresu promieniowania, zaś SphinX to nasz nowy wrocławski słoneczny fotometr rentgenowski. Ze względu na nieduże gabaryty przyrządu SphinX zostanie on umieszczony w pustym miejscu wewnątrz przyrządu TESIS. Oba przyrządy będą posiadały wspólne zasilanie pokładowe, a komputer przyrządu TESIS będzie pełnił rolę pośrednika pomiędzy systemami pokładowymi satelity i mikroprocesorowymi układami przyrządu SphinX. Będzie można zmieniać oprogramowanie i schemat przebiegu obserwacji drogą radiową z wykorzystaniem naziemnego centrum sterowania lotem. Materiał obserwacyjny z obu przyrządów będzie się doskonale uzupełniać, a dodatkowo zespół teleskopów TESIS będzie otrzymywać na bieżąco z komputera naszego przyrządu SphinX informacje o fazie i klasie
obserwowanych rozbłysków słonecznych. Są to informacje o podstawowym znaczeniu do prawidłowego, automatycznego ustalania zakresów pomiarowych i trybu prowadzenia obserwacji.

Program naukowy, przewidziany dla fotometru SphinX, to rejestracja promieniowania rentgenowskiego z zakresu 1Å – 8 Å we wszystkich fazach aktywności słonecznej – zarówno dla tzw. „spokojnego” Słońca jak i rekordowo silnych rozbłysków słonecznych; zakres zmienności obejmuje siedem rzędów wielkości. Dodatkowym atutem naszego przyrządu będzie możliwość rejestrowania szybkozmiennych procesów zachodzących w plazmie słonecznej, bowiem planuje się stosowanie rozdzielczości czasowej rzędu milisekund. Zespół Zakładu Fizyki Słońca CBK kładzie specjalny nacisk na bardzo dokładną kalibrację absolutną przyrządu, tak by można było odtworzyć rzeczywiste wartości strumienia rentgenowskiego oświetlającego zewnętrzne warstwy atmosfery Ziemi i wywołującego obecność ziemskiej jonosfery. Cenne są w tym przypadku doświadczenia zebrane podczas przeprowadzania poprzednich wrocławskich eksperymentów satelitarnych, zwłaszcza ze spektrometrem RESIK. Gruntowne przeanalizowanie efektów fluorescencji zachodzących w tym przyrządzie skłoniło nas do wykorzystania tego zjawiska do celów kalibracji energetycznej przyrządu SphinX. Aparatura zaopatrzona będzie w specjalny zestaw filtrów i tarcz fluorescencyjnych, z których promieniowanie monochromatyczne o znanych precyzyjnie długościach fal będzie rejestrowane przez detektory w momentach przesłonięcia ich od bezpośredniego oświetlenia promieniowaniem słonecznym.

Projekt aparatury Sphinx zyskał dobrą ocenę nie tylko wśród uczestników konferencji i kierownictwa eksperymentu KORONAS-Photon. Ze strony Czeskiej Akademii Nauk została wysunięta propozycja włączenia się do realizacji tego eksperymentu. Trzeba tu zaznaczyć, że z jedną z placówek CzAN – Instytutem Astronomicznym w Ondrejovie – Zakład Fizyki Słońca CBK już przy kilku poprzednich eksperymentach kosmicznych utrzymywał ścisłe kontakty i współpracę. Jeżeli obecnie dojdzie do konkretnego porozumienia, zaowocuje ono z pewnością zwiększeniem czułości detektorów rentgenowskich przyrządu SpinX, co ma istotne znaczenie dla pomiarów w okresie niskiej aktywności słonecznej. Słońce obecnie znajduje się w końcowej fazie (minimum) 23 cyklu 11-letniej aktywności, a na lata funkcjonowania obserwatorium KORONAS-Photon przypadać będzie początkowa faza wzrostu aktywności. Nie należy więc spodziewać się zbyt wielkiej ilości silnych rozbłysków. Z tego względu niezmiernie istotnym dla jak najlepszego wykorzystania aparatury jest zapewnienie jej dużej czułości.

Eksperymenty z przyrządami RESIK i DIOGENESS stanowiły ukoronowanie ponad 30-letniego okresu prowadzenia przez wrocławskie środowisko astronomiczne badań Słońca, prowadzonych z przestrzeni kosmicznej. Mamy nadzieję, że aparatura SphinX, wykonywana w ramach projektu badawczego Nr 4 T12E 045 29, będzie kolejnym etapem rozwoju i badań, w którym nasz Zespół traktowany jest już jako równorzędny partner w międzynarodowym programie badań Słońca.